महोत्तरीमा चर्किंदो पानीको संकट : कारण, प्रभाव र सम्भावित समाधान

महोत्तरी । वैशाख लागिसक्दा पनि महोत्तरीका धेरै गाउँ तथा नगर बस्तीमा स्वच्छ र पर्याप्त पानीको आपूर्ति अभावका कारण स्थानीयवासीको दैनिकी गाह्रो बन्दै गएको छ। खानेपानीको मुख्य स्रोत रहेका जरुवा, इनार, चापाकल, नदी र खोल्साखोल्सीका मुहानहरू सुक्दै जाँदा जिल्लाभरि गम्भीर खडेरीको संकट देखिएको छ।

गत फागुन अन्त्यदेखि नै सुरु भएको पानीको अभाव अहिले वैशाख लाग्दा झनै तीव्र बन्दै गएको छ। बर्दिबास नगरपालिका–१४ का भीमबहादुर आले भन्छन्, 'अहिले नै धारामा पानी आउन छाडेको छ भने जेठ–असारको घाम कति कडा होला भन्ने चिन्ताले सताएको छ।'

बर्दिबास, भङ्गाहा, गौशालालगायतका नगर क्षेत्रमा सयभन्दा बढी टोलमा खानेपानीको समस्या विकराल बन्दै गएको छ। पानीको स्रोतहरू सुक्दै जाँदा पाइपमार्फत वितरण हुने धाराहरूले काम गर्न छाडेका छन्।

बर्दिबास साना सहरी खानेपानी तथा सरसफाइ उपभोक्ता संस्थाका अध्यक्ष भुलन सेन ठकुरीका अनुसार स्रोत नै सुक्न थालेपछि पानीको वितरणमा असहजता आएको हो। “हामी वैकल्पिक उपायको खोजीमा छौँ,” उहाँ भन्नुहुन्छ। इनार तथा चापाकलमा पनि सतह गहिरिँदै गएकाले मोटरले पानी तान्न छाडेको गुनासो सर्वत्र छ।

भङ्गाहा–४, रामनगरका गोविन्द अधिकारीका अनुसार ५–६ वर्षदेखि चापाकल काम गर्न छाडेका छन्। “खिया लागेर कवाडी बने, अब इनार पनि सुकेको छ,” अधिकारी भन्छन्। बर्दिबास–१२ बिजलपुरामा १० वर्षदेखि निर्माणाधीन खानेपानी योजना अझै पूरा हुन नसक्दा समस्या झन् चुलिएको छ। त्यहाँका एक हजारभन्दा बढी उपभोक्ता अहिले पनि पर्याप्त पानी नपाएर हैरान छन्।

चुरे शृङ्खलाबाट निस्कने नदी, खोल्साखोल्सी र जरुवाबाट पाइपमार्फत पानी आपूर्ति गरिँदै आए पनि यी स्रोतहरू सूख्दै जानुमा मानव गतिविधिको ठूलो भूमिका देखिन्छ।
सामुदायिक विकास तथा पैरवी मञ्च नेपालका अध्यक्ष नागदेव यादव भन्छन्, “चुरे र जलाधार क्षेत्रको संरक्षण गर्न नसक्दा पानीका मुहान सुक्न थालेका हुन्।”

प्राकृतिक स्रोतको दोहन : कारणहरूको सूची

– इक्युलिप्टिस जस्ता जल नसोस्ने बिरुवाको रोपाइँ
– हिउँदे वर्षाको अभाव
– नदी र खोलामा अनियन्त्रित बालुवा–ढुंगा उत्खनन
– नगर क्षेत्रमा सिमेन्ट ढलानका कारण जमिनमा पानी रिचार्ज नहुनु
– सिँचाइको अन्य वैकल्पिक व्यवस्था नभएको

चुरे विज्ञ डा. विजयकुमार सिंहका अनुसार पानीको संकट समाधानका लागि पानीका स्रोतहरूको संरक्षण अनिवार्य छ। “सडक निर्माण गर्दा जमिनले पानी सोस्ने प्रणाली बनाइनुपर्छ,” उहाँको सुझाव छ। साथै चुरे संरक्षण, नदी दोहन नियन्त्रण, र वर्षा पानी संकलन जस्ता दीर्घकालीन नीति आवश्यक रहेको विज्ञहरू बताउँछन्।

बर्दिबास नगर प्रमुख प्रह्लाद कुमार क्षेत्रीका अनुसार नगरपालिकाले संरक्षण र दीर्घकालीन उपयोगको नीति बनाउन सघन छलफल गरिरहेको छ। “विकासका योजनामा हामी स्रोत संरक्षणलाई प्राथमिकता दिएका छौँ,” उहाँ बताउनुहुन्छ।

महोत्तरीको पानी संकट केवल प्राविधिक समस्या होइन, यो स्रोत व्यवस्थापन, वातावरणीय सन्तुलन र दीर्घकालीन सोचको अभावको परिणाम हो। संरक्षण र नीतिगत स्पष्टता नआएसम्म महोत्तरीका बासिन्दाले प्रत्येक गर्मीयाममा यही नियति भोग्नुपर्ने देखिन्छ।