मिथिलाको माया, स्नेह र संस्कृतिको उज्यालो प्रतीक भरदुतिया पर्व

आज मधेसका विभिन्न जिल्लाहरु  धनुषा, महोत्तरी, सिरहा, सप्तरी, सर्लाही, रौतहटदेखि पर्सासम्म गाउँदेखि सहरसम्म भरदुतिया अर्थात् भाइटिका पर्व धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र पारिवारिक स्नेहका साथ उल्लासपूर्वक मनाइँदै छ। दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको आत्मीयता, स्नेह र रक्षा सम्बन्धको प्रतीकका रूपमा यो पर्व मिथिला समाजमा विशेष महत्त्वका साथ मनाइन्छ।

पौराणिक कथा र धार्मिक महत्त्व

भरदुतिया पर्व कार्तिक शुक्ल पक्षको दोस्रो तिथि अर्थात् दुतियाको दिन मनाइन्छ। पौराणिक कथाअनुसार, मृत्युका अधिपति यमराज आफ्नो बहिनी यमुना (यमी)लाई भेट्न स्वर्गबाट पृथ्वीमा आएका थिए। यमलाई स्वागत गर्न यमीले आरती, टिका, पुष्पमाला र स्वादिष्ट भोजनको व्यवस्था गरिन्। भोजनपछि यमराजले भावुक हुँदै भने — “आजको दिन जसले आफ्नी बहिनीबाट टिका लगाउँछ र भोजन ग्रहण गर्छ, ऊ दीर्घायु र सुखी हुनेछ।”
त्यसै समयदेखि यो पर्व ‘यमदुतिया’ वा ‘भरदुतिया’का नामले मनाउने परम्परा सुरु भएको विश्वास गरिन्छ।

मिथिलाको घरघरमा धार्मिक उल्लास

मिथिला क्षेत्रका घरघरमा बिहानैदेखि महिलाहरूले आँगनमा अरिपन (माटोको सुन्दर चित्र) बनाई पूजा तयारी गर्छन्। काठको पिँढीमा पिठार, सिन्दूर, दूबो, पान, सुपारी, अक्षता राखिन्छ। दिदी–बहिनीहरूले भाइलाई दूबो र फूलसहित टिका लगाउँदै दीर्घायुको कामना गर्छन्।
जनकपुरधाम–७ की पर्मिला साहका अनुसार, “मिथिलामा भरदुतिया केवल टिका र उपहारको पर्व होइन, स्नेह र ममताको प्रतिक हो। टिका लगाइसकेपछि भाइलाई बज्री खुवाउने चलन हाम्रो संस्कृतिको विशेषता हो।”

पारिवारिक माया र परिकारको स्वाद

महोत्तरीको पिपरा–६ निवासी शिला झा भन्छिन्, “आज बिहानैदेखि हामी बहिनीहरू भाइको बाटो पर्खेर बस्छौँ। जब उनी घर आउँछन्, दही–चिउरा, लड्डु, ठेकुवा, पुवा र मिठाई बनाएर खुवाउँछौं। त्यसपछि टिका, माला र उपहार दिई दीर्घायुको कामना गर्छौं।”
परिवारका सदस्य टाढा रहेका अवस्थामा बहिनीहरूले अन्न, अक्षता र दूबो मिसाएर प्रतीकात्मक रूपमा भाइको टिका गर्छन्। कतिपयले आजभोलि फोन, भिडियो कल वा अनलाइनमार्फत टिका र शुभकामना आदान–प्रदान गर्दै परम्पराको निरन्तरता जोगाइरहेका छन्।

संस्कार, परम्परा र सामाजिक सन्देश

जनकपुरधामका समाजसेवी रमेश ठाकुरका शब्दमा, “भरदुतिया केवल धार्मिक पर्व होइन, सामाजिक एकताको प्रतीक पनि हो। यसले पारिवारिक सम्बन्ध, संस्कार र सहअस्तित्वको पाठ पढाउँछ।”
वास्तवमै, यो पर्वले भाइबहिनीबीचको स्नेहलाई मात्र होइन, समाजका सबै सदस्यबीचको पारिवारिक एकता र आपसी सहयोगलाई बलियो बनाउने काम गर्छ।

मिथिलाको स्वाद र उत्सव

यस दिन मिथिला क्षेत्रका घर–घरमा परम्परागत पकवानहरू जस्तै ठेकुआ, पुवा, दही, चिउरा, बज्री, तरकारी, दूध र फलफूलको तयारी हुन्छ। परिवारका सबै सदस्य एउटै थालमा बसेर भोजन गर्छन् — एकताको प्रतीकस्वरूप।
जनकपुरधाम, जलेश्वर, लहान, मलंगवा, औरही, मधवापुर र बर्दिबासजस्ता सहरहरूमा बिहानैदेखि मन्दिर र घरमा पूजा–अर्चना भइरहेको छ। बजारहरूमा टिका, फुलमाला र मिठाईको कारोबारले चहलपहल बढाएको छ।

मिथिलाको हृदयमा बसेको पर्व

मिथिला समाजका बुढापाकाहरू भन्छन्, “भरदुतिया केवल धार्मिक अनुष्ठान होइन, यो हाम्रो संस्कृति र पारिवारिक जीवनको आत्मा हो।”
यो पर्वले भाइबहिनीबीचको अटूट बन्धनलाई नवजीवन दिन्छ, प्रेम, ममता र दायित्वको सम्झना गराउँछ।

यसरी भरदुतिया मिथिलाको सामाजिक, सांस्कृतिक र पारिवारिक जीवनको हृदय हो — जहाँ टिका केवल रङ्ग होइन, माया र रक्षा वचनको प्रतीक हो।